Edebiyat Fakültesi Mütercim Tercümanlık Bölümü

Zeki Baştımar

Hakkında

1905’te Trabzon, Sürmene ilçesi Baştımar köyünde doğan Zeki Baştımar, siyasetçi ve çevirmendir. 1922 yılında Trabzon Öğretmen Okulu’nu bitirmiş, 1926 yılında TKP Trabzon örgütü aracılığıyla Sovyetler Birliği’ne gitmiş ve Moskova Üniversitesi’nde sosyal bilimler eğitimi görmüştür. 1926-1929 yıllarında dünyanın çeşitli bölgelerinde faaliyet gösteren komünist parti kadrolarını eğitmek için kurulan eğitim kurumlarından biri olan Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi’nde (KUTV) “Aydın” takma adıyla eğitim görmüştür. 1929’da ülkeye dönmüş ve Türkiye Kominist Partisi’nde aktif olarak görev almaya başlamıştır. TKP içinde Nâzım Hikmet, Hamdi Şamilov, Sarı Mustafa’nın (Börklüce) de yer aldığı muhalefet hareketinin bir parçası olmuştur. 1934 Şubatı’nda tekrar Sovyetler Birliği’ne gitmiş, özel öğrenim görmek üzere ikinci kez gönderildiği KUTV’da eğitmenlik yapmıştır. 1937’de Türkiye’ye dönmüş ve Ankara’ya yerleşmiştir. Rusçanın yanı sıra İngilizce ve Fransızca da bilen Zeki Baştımar bu dönemde Başvekâlet Murakabe Heyeti Kütüphanesi’nde tercüman olarak çalışmaya başlamış ve Rusça’dan çeviriler yapmıştır. Tolstoy, Puşkin ve Çehov’un eserlerini çeviren Baştımar 1940-1946 arasında Ses, Yeni Edebiyat, Adımlar, Söz dergilerinde incelemeler yazmıştır.

Tolstoy’un “Harb ve Sulh” eserini Nâzım Hikmet’le beraber çevirmiş ve çeviri süreci boyunca Nazım Hikmet ile mektuplaşarak eserde kullanılacak çeviri yöntemi hakkında fikir alışverişleri yapmıştır. Mektuplarda eseri çevirirken Baştımar’ın Nazım Hikmet’in üslubunu esas alarak kendi çevirilerini tekrar düzenlediği ve yaptıkları istişareler sonucunda “ortak bir çeviri dili” bulduklarından bahsedilmektedir. Nazım Hikmet mektuplarında çeviri yoluyla içeriği aktarırken yeni biçimlerin de yazının bir parçası haline gelebileceği ve tercüme yoluyla eskinin yıkılıp dilin yenilenebileceğini ifade etse de Baştımar “sipariş üzerine iş yaptıkları ve müşterinin (Tercüme Bürosu) zevkini de düşünmek zorunda oldukları” konusunda Nazım Hikmet’i uyarır, “yeniliğin gerekliliğini görebilenler için güzel olduğunu fakat göremeyenler için acemilik ve acayiplik olarak algılanabileceğini” belirtir. Çevirinin yapıldığı süre boyunca Tercüme Bürosu’yla iletişim halinde olan Baştımar’a eserin “çeviri koktuğu” şeklinde eleştiriler gelmesiyle birlikte Nazım Hikmet’in çeviri anlayışı bir kenara bırakılarak “müşteri memnuiyeti”nin esas olduğu bir üslupla çeviriye devam ettikleri görülmektedir.

1951 yılında “1951 Tevkifatı” diye bilinen TKP davalarında TKP Merkez Komitesi üyesi olarak en ağır cezaya çarpıtırılan Baştımar cezası bittikten sonra Trabzon’dan arkadaşı Cemal Reşit Eyüboğlu’yla birlikte Yedi Gün Yayınları’nı kurmuştur. Sonrasında yurtdışına çıkmış ve “Yakup Demir” takma adıyla Türkiye Komünist Partisi Birinci Sekreteri olarak çalışmalarına devam etmiştir. Doğu Almanya Sosyalist Birlik Partisi MK organı Neues Deutschland gazetesinde çalışan Gertrude ile evli olan Baştımar bir çocuk babasıydı. 18 Kasım 1974’te Doğu Berlin’de vefat etmiştir.

Eserleri

Çehov; Hayatı ve Sanat Hikâyesi (1961)

L. Tolstoy; Hayatı, Eserleri, Fikirleri (1961)

Çevirileri

Anton Pavloviç Çehov: Maske (1938)

Lev Nikolayeviç Tolstoy: Harp ve Sulh [Nazım Hikmet Ran ile] (1943)

Anton Pavloviç Çehov: Düello (1945)

Lev Nikolayeviç Tolstoy: Hacımurat (1955)

Aleksandr Sergeyeviç Puşkin: Erzurum Yolculuğu (1993)

Anton Pavloviç Çehov: Köylüler (1996)

Anton Pavloviç Çehov: Sayfiyede (2010)

Lev Nikolayeviç Tolstoy: Savaş ve Barış [Nazım Hikmet Ran ile] (2012) [yeniden basım]