Hilmi Ziya Ülken
Hakkında
d. 3 Ekim 1901, İstanbul - ö. 5 Haziran 1974, İstanbul. Türk düşünce yaşamında ve bir felsefe geleneğinin oluşmasında büyük etkisi olmuş felsefeci, sosyolog, eğitmen, yazar ve çevirmen. Kimyager Dr. Mehmed Ziya ile Kırım Savaşı sırasında ailesiyle Türkiye'ye göç eden Kazan'ın tanınmış müderrislerinden Kerim Hazret'in torunu Müşfike Hanım’ın oğludur. 1918’de İstanbul Sultanisi’ni (bugün İstanbul Lisesi) ve 1921’de Mekteb-i Mülkiye’yi (bugün A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi) bitirdi. Aynı yıl Darülfünun-ı Osmanî Edebiyat Fakültesi Coğrafya Kürsüsü'ne asistan olarak atandı. Burada 1923 yılında felsefe tarihi, ahlak ve sosyoloji derslerinden sertifika aldı. 1926'da MEB Talim ve Terbiye Kurulu Tercüme Bürosu üyeliğine seçildi. 1933’e kadar sosyoloji, felsefe, tarih ve coğrafya öğretmenliği yaptı. 1933’te İstanbul Üniversitesi’ne Mustafa Kemal Atatürk tarafından Türk medeniyeti doçenti olarak atandı. Araştırma yapmak üzere gittiği Berlin’den dönüşte İstanbul Üniversitesi’nde Türk tefekkür tarihi, mantık, değerler teorisi, İslam felsefesi, ahlak, sistematik felsefe ve sosyoloji okutan Ülken, 1941’de profesörlüğe yükseltildi akabinde kurulan Sosyoloji Kürsüsü'nün yönetimine getirildi. 1949’da Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’ne geçti; bu fakültede emekli oluncaya kadar mantık ve sistematik felsefe kürsüsünde ders verdi. 1957’de ordinaryüs profesörlüğe yükseltildi. 27 Mayıs darbesi sonrasında yalnızca Ankara Üniversitesi’ndeki derslerine devam edebildi. Ankara Üniversitesi’nde vefatından bir yıl öncesine kadar ders vermeye devam etti. Yazı hayatına 1912'de çıkardığı Çocuk Dünyası adlı şiir kitabı ile giren Ülken, 1923-1924 yıllarında bir grup arkadaşıyla birlikte Mihrab ve Anadolu Mecmuası’nı çıkardı; Dergâh, Her Ay, Tan, Türk Yurdu, Ülkü, Hareket, İstanbul, Kültür Haftası, Yeni İnsanlık, Millî Mecmua, Şarkiyat Mecmuası, Türk Düşüncesi, Türk Folklor Araştırmaları, Türkiyat Mecmuası ve imtiyaz sahibi olduğu Galatasaray dergisiyle Mülkiye dergisinde yazılar yazdı. 1928’de Mehmet Servet’le birlikte Türkiye’de felsefecilerin ilk meslekî örgütü olan Türk Felsefe Cemiyeti’ni kurdu ve bu derneğin yayın organı olan Felsefe ve İçtimaiyat Mecmuası’nda görev aldı. 1960 yılına kadar İnsan, Sosyoloji Dergisi’ni yayımladı. Çok sayıda ulusal ve uluslararası bilimsel toplantıya katıldı. Tüm bunların yanı sıra karakalem, yağlı boya, kompozisyon çalışmaları yaptı ve sergiledi. Akademisyen ve eğitimci kimliğinin yanı sıra edebiyat, resim ve hat çalışmaları yapan Hilmi Ziya Ülken, Almanca, Fransızca, İngilizce ve Arapça bilmesinin sağladığı olanaklar çerçevesinde Batı dünyasında yayımlanmış olan düşünce ve bilim eserlerinden çeviriler yaptı. Felsefe, sosyoloji, psikoloji, felsefe tarihi, mantık tarihi, İslâm felsefesi, Türk-İslâm düşüncesi ve çağdaş Türk düşüncesi, bilim felsefesi, eğitim felsefesi gibi birçok alanda eser verdi. Özellikle Türk düşünce tarihi araştırmalarının yapılmasında etkili oldu. Hilmi Ziya Ülken’in 1350’nin üzerinde telif ve tercüme kitap ve makalesi yayımlandı, ayrıca henüz yayımlanamayan eserleri de bulunmaktadır.
Eserler
Roman
Posta Yolu (1941)
İnsan Meddücezri: Yarım Adam (1941)
Derleme
Farabi (1940)
Deneme
Aşk Ahlâkı: Halka Rağmen Halk İçin Kitap (1931)
İnsanî Vatanperverlik (1933)
Şeytanla Konuşmalar (1942)
Eleştiri
Tarihî Maddeciliğe Reddiye (1951)
İnceleme
İçtimaiyet Hakkında İptidai Malumat (1924)
Felsefe Dersleri: (Metafizik): Bilgi ve Vücud Nazariyeleri (1928)
Umumî Ruhiyat (1928)
Felsefe Dersleri: Bilgi ve Vücud Nazariyeleri (1928)
Felsefe Yıllığı: Birinci Sene (1932)
Türk Tefekkür Tarihi (1933)
İçtimaî Felsefe Tenkitleri: Telifçiliğin Tenakuzları (1933)
Türk Feylesofları Antolojisi I (1935)
Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü (1935)
Türk Mistisizmini Tetkike Giriş (1935)
Felsefe Yıllığı: 1934-1935 (1935)
Yirminci Asır Filozofları (1936)
İlliyet Meselesi ve Diyalektik (1938)
Ziya Gökâlp (1939)
İçtimaî Doktrinler Tarihi (1941)
İbn-i Haldun (1941)
Mantık Tarihi (1942)
Resim ve Cemiyet (1942)
Umumî İçtimaiyat-Sosyoloji (1943)
Dinî Sosyoloji (1943)
Yahudi Meselesi (1944)
Milletlerin Uyanışı (1945)
İslâm Düşüncesi: Türk Tefekkür Tarihi Araştırmalarına Giriş (1946)
Tasavvur ve Psikoloji (1946)
Ahlâk (1946)
İslâm Medeniyetinde Tercümeler ve Tesirleri (1947)
Sosyolojiye Giriş (1948)
Millet ve Tarih Şuuru (1948)
İslâm Sanatı (1948)
Fârâbi Tetkikleri (1950)
Tarihî Maddeciliğe Reddiye (1951)
İbn Rüşd (1951)
İbn Sinâ (1951)
Rubaîyyat-ı Melûl (1951)
La Pensée de l'islam (1953)
İslâm Düşüncesi I: İslâm Düşüncesine Giriş (1954)
Sosyoloji Problemleri (1955)
Dünyada ve Türkiye’de Sosyoloji Öğretim ve Araştırmaları (1956)
Veraset ve Cemiyet (1957)
Felsefeye Giriş: Birinci Kısım (Tabiat İlimleri Felsefe ve Metodolojisi) (1957)
İslâm Düşüncesi II: İslâm Felsefesi Tarihi (1957)
Felsefeye Giriş II (1958)
Siyasî Partiler ve Sosyalizm (1963)
Bilgi ve Değer (1965)
Değerler: Kültür ve Sanat (1965)
Turkish Architecture (1965)
Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi Cilt 1-2 (1966)
Eğitim Felsefesi (1967)
İslâm Felsefesi: Kaynakları ve Tesirleri: Eski Yunandan Çağdaş Düşünceye Doğru (1967)
Humanismes des Kultures (1967)
İslâm Felsefesi Kaynakları ve Tesirleri (1967)
Varlık ve Oluş (1968)
Sosyoloji Sözlüğü (1969)
İlim Felsefesi (1969)
Toplum Yapısı ve Soyaçekme (1971)
Genel Felsefe Dersleri (1972)
Çeviriler
Bachelard, Gaston: Yeni İlmî Zihniyet (1934)
Schlik, Moritz: İlim ve Felsefe (1934)
Reymond, Arnold: Lojik Prensipler ve Muasır Tenkid (1942)
Rousseau, J.J.: Emil: Emile = Yahut Terbiyeye Dair (1943)
Spinoza, Benedictus de: Etika I-II (1946)
Boutroux, Emile: Tabiat Kanunlarının Zorunsuzluğu Hakkında (1947)
İbn Sınâ Risaleleri (1953)
Kaynakça
https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hilmi-ziya-ulken (erişim tarihi 06.11.2023)
https://islamansiklopedisi.org.tr/ulken-hilmi-ziya (erişim tarihi 06.11.2023)
https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/hilmi-ziya-ulken-1901-1974/ (erişim tarihi 06.11.2023)
https://www.biyografya.com/biyografi/11688 (erişim tarihi 06.11.2023)
https://www.bingol.edu.tr/media/205981/cagdas-Turk-Dusuncesi-icinde-Hilmi-Ziya-ulken-Yucel-BULUT.pdf (erişim tarihi 06.11.2023)
Yazan
Melike TOPTANCI
