Ş. Sami Bey

Hakkında

d.1850 ö.1904

Şemseddin Sami Bey, yılında Arnavutluk’ta Permet’in yakınlarında bulunan Fraşiri (Frashëri) köyünde doğmuştur. Arnavutlukta Sami Frasheri olarak da tanınmaktadır. Babası Halid Bey’dir ve büyük babası Durmuş Bey’dir. Babası ve büyük babası Berat’tan Fraşiri’ye yerleşen timar beylerinin soyundan gelmektedir. Annesi ise Emine Hanım’dır. Fraşiri’de bulunan Bektaşi Tekkesi’nde eğitim görmüştür ve burada Kalkandelenli Mahmut Efendi’den doğu kültürü ve dilleri, Arapça ve Farsça üzerine eğitim almıştır.

1859 yılında babasını, 1861 yılında ise annesini kaybettikten sonra abisi Abdül Fraşiri ve diğer beş kardeşiyle birlikte Yanya’ya göçmüştür. Burada eğitimine Zosimea Rum Lisesi’nde devam etmiş ve 1868’de mezun olmuştur. Zosimea Rum Lisesi’nde o dönem yeni ve modern bir öğrenim programı uygulanmaktadır ve bu dönemde Latince, Rumca, İtalyanca ve Fransızca öğrenmiştir. Aynı zamanda bu okulda görev yapan Müderris Yakub Efendi gibi hocalarla Arapça ve Farsçasını da geliştirmiştir.

Bir süre Yanya Mektubi Kalemi’nde çalışan Şemseddin Sami Bey, 1872 yılında İstanbula gelmiştir ve kardeşi Naim Fraşiri ile Matbuat Kalemi’nde çalışmaya başlamıştır. Matbuat Kalemi’nde çalıştığı dönemde Hadika isimli gazetede yazılar yazmış ve Fransızcadan çeşitli çeviriler yapmıştır. 1872 yılında Madame de Saint Oune isimli yazarın eserini çevirmiş ve ilk eseri olarak “Tarih-i Mücbel-i Fransa”yı yayınlamıştır. 1872 senesinin sonunda ise Hadika gazetesinde kendi yazdığı romanını forma forma yayınlamaya başlamıştır. 1873 senesinde bu romanın tamamı yayınlanmış ve Türk tarihinin ilk romanı olarak kabul edilen “Taaşuk-ı Tal’at ve Fitnat” eserini böylece tamamlamış olmuştur. Daha sonradan yayımını üstlendiği Hadika isimli gazetenin kapanmasıyla Sirac isimli gazetede yazmaya başlamıştır. 1873 yılında Sirac gazetesinin kapanmasıyla Mektubi Kalemi olarak görevine devam eden Şemseddin Sami Bey, 1874’te Fransızcadan bir başka eser çevirmiştir. Çevirdiği İhtiyar Onbaşı isimli trajedi sahnede oldukça başarı kazanmıştır ve bununla beraber Arnavut sorunları üzerine kendi yazmış olduğu Besa isimli oyunu Gedikpaşa Tiyatrosu’nda sahnelenmiştir.

Şemseddin Sami Bey, 1874 senesinde Vilayet Gazetesi’ni yönetmek üzere Matbuat Müdiriyeti tarafından Trablusgarp’a gitmiş ve dokuz ay orada kalmıştır. 1875’te İstanbul’a dönmüş ve gazetecilik mesleğine devam ederken birkaç tiyatro eseri de yayınlamıştır. Daha sonra Mihran Efendi ile 9 Şubat 1976 tarihinde Sabah gazetesini kurmuşlardır. Bu gazetenin bir yıl kadar başyazarlığını yapmıştır. 1877 senesinde Sava Paşa’nın Cezayir-i Bahr-i Sefid valiliğine tayin olması üzerine onunla Rodos’a gitmiştir. 1877-1878 seneleri arasında Osmanlı-Rus Savaşı’nın çıkmasıyla gittiği Yanya’da Abidin Paşa nezaretinde kurulan Sevkiyyat-ı Askeriyye Komisyonu’nda kâtip olarak görev yapmıştır. Savaşın sona ermesiyle birlikte İstanbul’a dönen Şemseddin Sami Bey, Tercüman-ı Şark isimli gazetede başyazarlık yapmaya başlamış ve “Şundan Bundan” başlığıyla fıkralar kaleme dökmüştür.

Bu dönemde Şemseddin Sami Bey, liderliğini ağabeyi Abdül Bey’in üstlendiği Arnavut ittihadı (Prizren Arnavut Cemiyeti) grubuyla da yakından ilgilenmiştir. Aynı zamanda yine bu dönemde Rumeli ve Balkan meselelerini konu alan siyasi içerikli yazılar kaleme dökmüş ve Arnavutluk’un Osmanlı Devleti’nde ayrılmasını savunanlara da karşı çıkmıştır. II. Abdulhamid’in de bilgisi olarak, Arnavutluk meselesini siyasi yollarla çözmek üzerine kurulan Cem‘iyyet-i İlmiyye-i Arnavûdiyye’nin kurucuları arasında da yer almıştır. Bununla beraber bu cemiyet adına İstanbul Cemiyet Alfabesi olarak bilinen Arnavut alfabesini ve Arnavutça’nın gramerini oluşturmuştur. 1878 yılında Tercüman-ı Şark gazetesi kapanmış ve bu gazetenin kapanmasıyla birlikte Şemseddin Sami Bey’in de gazetecilik hayatı sona ermiştir. 1879 yılında ise Mihran Efendiyle başka bir kuruluşa yönelmiş ve kurdukları Cep Kütüphanesi’nde Gök, Yer, İnsan, Medeniyyet-i İslamiyye, Kadınlar ve Esatir isimli küçük kitaplar yayınlamıştır. Bu kitapların hepsi ansiklopedik niteliktedir ve çeşitli bilgiler içermektedir. 1880 senesinde saraya alınmış ve Mabeyn-i Hümayun’da kurulmuş olan Teftiş-i Askeri Komisyonu’nda katiplik görevini üstlenmiştir. Bu görevini hayatının sonuna kadar sürdürmüş ve kalan bütün eserlerini bu görev başında hazırlamıştır.

Eserleri

Roman

Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1873)

Oyun

Besa yahut Ahde Vefa (1875)

Gâve (1875)

Seydi Yahya (1876)

Mezalim-i Endülüs (basılmadı)

Vicdan (basılmadı)

Sözlük ve Ansiklopediler

Kamus-ı Fransevî (1882-1905, Fransızca-Türkçe sözlük)

Kamus-ı Fransevî (1885, Türkçe-Fransızca sözlük)

Küçük Kamus-ı Fransevî (1886, Fransızca-Türkçe sözlük)

Kamus-ül Âlam (6 cilt, 1889-1898, genel ansiklopedi)

Kamus-ı Arabî (1898, Arapça-Türkçe sözlük, tamamlanmadı)

Kamus-ı Türkî (2 cilt, 1899-1900, tıpkıbasımları 1978, 1998)

Dil bilgisi Kitapları

Usul-i Tenkit ve Tertib (1886)

Nev’usul Sarf-ı Türkî (1891, modern Türkçe gramer)

Yeni Usul Elifba-yı Türkî (1898)

Usul-i Cedid-i Kavaid-i Arabîye (1910, yeni usul Arapça ders kitabı)

Tatbikat-ı Arabîye (1911)

Çevirileri

Tarih-i Mücmel-i Fransa (1872)

Florian: Galatée (1873)

Dumanoir & d’Ennery: İhtiyar Onbaşı (1874)

Soulie, Frederic: Şeytanın Yadigârları (1878)

Hugo, Victor: Sefiller (1880, son cildi eksik)

Himmetu'l-Humâm Fi Neşri'l- İslâm (1884)

Defoe, Daniel: Robinson Crusoe (1885)

Hurdeçîn (1895)

Ali bin Ebi Talib Efendimizin Eş’ar-ı Müntehabeleri (1900, Ali bin Ebu Talib’e atfedilen Divan’dan çeviriler)

Kaynakça

https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/semsettin-sami (Erişim: Ekim 2023)

https://www.yeniakit.com.tr/biyografi/semseddin-sami (Erişim: Ekim 2023)

https://islamansiklopedisi.org.tr/semseddin-sami (Erişim: Ekim 2023)

https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/343338/yokAcikBilim_10062064.pdf?sequence=-1&isAllowed=y (Erişim: Ekim 2023)

Yazan

Merve Beril Kaya