Halide Edib Adıvar

Hakkında

d. 1882, Halide Edib Adıvar, profesör, milletvekili, yazar ve çevirmendir.. Dünyaya saraya ve padişaha yakın bir ailede gelir. Babası Mehmed Edib Bey, Sultan Abdülhamid'in baş mabeyincisidir. Halide'nin çocukluğu çokdilli, çokkültürlü bir ortamda geçer ve bu kültürel habitat Halide Edip'in hayatında olduğu kadar eserlerinde de izler bırakır. Babası, onun hayatının her alanı için İngilizleri örnek alır. İlk önce gayrimüslimlerin gittiği bir anaokuluna gönderilen Halide bu okulda Rumca öğrenir. 1893'te Üsküdar Amerikan Koleji'ndeki öğretmenlerinden Türkçe bilen Miss Fensham ona çeviri dersleri verir. Koleje ancak bir yıl devam edebilen Halide, Sultan Abdülhamid'in Türk öğrencilerin yabancı okullara gitmesini yasaklayan fermanı nedeniyle eğitimine bir süre evde devam eder. Çok genç yaşta yazmaya ve çeviri yapmaya başlayan çevirmen Halide, yazar Halide'den çok daha önce sahneye çıkmıştır. John Abbot'un The Mother at Home (1833) başlıklı eserini Mader başlığı ile Türkçeye aktaran Halide'nin çevirisi Mahmud Esad Efendi'nin düzeltmeleri ve yardımlarıyla, Halide henüz 10 yaşındayken, 1892'de yayımlanır. Çevirisi saray çevresinde de beğeni toplayan Halide, Sultan Abdülhamid tarafından şefkat nişanıyla ödüllendirilir. Ancak çevirisine yapılan müdahalelerden menmun değildir. Arapça ve Fransızca da öğrenen Halide, yaşamının ilk dönemlerinden itibaren yabancı dil ve çeviriyi günlük hayatının bir parçası haline getirmiştir. Halide Edib, 1901 yılında lisans derecesiyle mezuniyetinin ardından özel matematik öğretmeni olan Salih Zeki Bey'le evlenir. Eşinin çalışmaları için ünlü İngiliz matematikçi ve fizikçilerinin hayat hikayelerini farklı kaynaklardan çeviri yoluyla derler. Anılarında yayımlatma niyeti olmadan Shakespeare'den önce Hamlet'i, daha sonra soneleri çevirmeye başladığını, bu çeviri denemelerini ise yalnızca eşi ile paylaştığını belirtir. 1910 yılında, Salih Zeki Bey'in ikinci bir evlilik istemesi sebebiyle andan boşanır. O süreçte ağırlıklı olarak kadınların eğitimine yoğunlaşır ve Teali-i Nişvan derneğinin kurucu üyeliğine üstlenir. Üyelerinden İngilizcede ustalaşanlar kadın hakları ile ilgili makaleler, tarih kitapları, sosyal bilimler ve edebiyat metinleri çevirileri yaparlar. Turancılık hareketinin etkisiyle Flore Annie Steel'den yaptığı Babür Han çevirisi 1914'te Türk Yurdu dergisinde yayımlanır. Bir süre sonra Suriyedeyken Dr. Adnan [Adıvar] Bey'den evlilik teklifi alan Halide bu teklifi kabul eder ve evlilikleri hayatının sonuna kadar devam eder.

1920 yılında, Halide Edib eşi Adnan Bey ile birlikte Anadolu'da Mustafa Kemal önderliğinde örgütlenen Milli Mücadele'ye katılır. Cephede de aktif rol üstlenen Halide Edib cephe gerisindeyse The Times, The Manchester Guardian, The Daily Herald gibi kaynaklardan Milli Mücadele'yle ilgili haberlerin çevirisini yaparak Ankara'nın Batı’daki gelişmeleri ve tepkileri takip edebilmesini sağlar. Yine yabancı heyetlerle yapılan görüşmelerde sözlü çeviri yapmak üzere hazır bulunur. Sabri Gürses (2006) bu açıdan Halide Edib'i modern Türk ordusunun ilk askeri çevirmenlerinden biri olarak saymak gerektiğini belirtir. Halide Kurtuluş savaşı esnasında yazdığı romanı Ateşten Gömlek'i (1923) Cumhuriyet'in ilan edildiği yıl The Shirt of Flame adıyla İngilizceye çevirip yayımlar.

Eşiyle birlikte bir süre ülkeden kendi istekleriyle ayrıldıkları için "gönüllü" sürgünde kabul edilen Halide Edib'in yazıları Türkiye'de yayımlanmasa da yurtdışında ilgiyle karşılanır. Halide Edib yurtdışında kaldığı süre boyunca ağırlıklı olarak İngilizce yazar ki bu eserleri de birer öz-çeviri olarak kabul edilebilir.

Eserlerine yakından baktığımızda Halide Edib'in de kaynak kültürü erek okura detaylıca tanıtma, açıklama ihtiyacı hisseden bir çevirmen gibi davrandığını, Türk toplumuna ilişkin kültürel detayları ya da tarihsel birtakım bilgileri satır aralarına eklediğini görürüz. Halide Edib'in İngilizce yazdığı eserlerinin başında iki cilt olarak yayımladığı anıları gelir. Halide Edib'in Ingilizce yazdığı anılarını Türkçede okuyabilmek içinse Türk okuru 1960'lara kadar beklemek zorunda kalır, ama yine de anıların tam bir çevirisini okuyamaz. Ayrıca Halide Edib, eserinde kişisel ihtiraslara kapılıp tarihi gerçekleri çarpıtmakla ve Amerikalılarla işbirliği yapmakla suçlanır. Halide Edib’e yönelik benzer eleştiriler 1950'lere gelindiğinde dahi devam eder. Bu nedenle Halide Edib 1960'larda anılarını Türkçeye aktarırken kaynak metnin kayda değer bir kısmını çevirinin dışında bırakır.

Türkiye'ye dönmeden önce Halide Edib'in İngilizce yazdığı ve eşzamanlı olarak Türkçeye çevirdiği The Clown and His Daughter (Sinekli Bakkal) 1935'te yurtdışında kitap olarak yayımlanırken, Türkiye'de önce Haber gazetesinde tefrika edilir. Sonraki yıl ise kitap olarak basılır.

Genellikle İngilizce-Türkçe dil çifti arasında (öz)çeviri yapan Halide Edib Henri Masse'nin Islam (1930) isimli eserini ise Fransızcadan İngilizceye çevirir ve bu eser 1938 yılında New York'ta yayımlanır.

Halide Edib 1939 yılında Türkiye'ye döndükten çok kısa bir süre sonra İstanbul Üniversitesi'nde, İngiliz Filolojisi Bölümü'nü kurar. 1940'larda bu bölümdeki öğrencileriyle birlikte Shakespeare'den çeviriler yaparlar, bu çeviriler genellikle Halide Edib’in önsözüyle birlikte farklı yayınevi ya da matbaalarda basılır. Örnek olarak Vahit Turhan ile yaptıkları Hamlet Danimarka Prensi (1941), Nasıl Hoşunuza Giderse (1943), Coriolanus (1945) çevirileri ve Mina Urgan ile yaptıkları Antonius ve Kleopatra (1949) çevirisi sayılabilir (Enginün 2007, 357). Öğrencilerinden Mina Urgan anılarında Halide Edib'in İngiliz edebiyatından anlamadığını, edebiyat tarihi konusunda kendisiyle ihtilafa düştüklerini aktarırken Shakespeare çevirilerini ise "İngiliz edebiyatı alanında yaptığı tek olumlu iş" (1998, 200) olarak betimler.

Halide Edib ilerleyen yıllarda yurtdışındayken İngilizce yazdığı eserlerin özçevirisini yapar, bunlar genellikle önce gazete veya dergilerde tefrika edilir sonra da kitap olarak basılır. Ancak, ilginçtir ki Halide yazdığı kaynak metinleri çevirirken kendisine sadık kalmaz.

1950'lere geldiğimizde Halide Edib ilk olarak 1952 yılında George Orwell'in ünlü romanı Animal Farm'ı Hayvan Çiftliği olarak Türkçeye kazandırır. Halide Edib Türkiye'ye döndükten uzun zaman sonra anılarını Türkçeye aktarır. İlk önce 1960 yılının başında ikinci cilt olan The Turkish Ordeal'dan bazı kısımların özçevirisi "Halide Edib Adıvar'ın Milli Mücadele Hatıralarından Parçalar" başlığıyla Hayat dergisinde tefrika edilir. İki yıl sonra da Türk'ün Ateşle İmtihanı ismiyle kitap olarak yayımlanır. Ancak, bu özçeviride Halide Edib İngilizce yazdığı kaynak metnin önemli bir kısmını Türkçeye aktarmaz (Araboğlu 2015). Edib, Kurtuluş Savaşı'nın hemen ardından, "gönüllü" sürgündeyken yazdığı anılarında Mustafa Kemal'i ve onun bazı politikalarını sert bir dille eleştirir, ama bu eleştiriler Türk'ün Ateşle İmtihanı'nda ya yumuşatılır ya da tamamen silinir. Halide Edib son olarak 1963 yılında anılarının ilk cildi olan Memoirs'ın Türkçe özçevirisini yayımlar. Mor Salkımlı Ev önce Yeni İstanbul gazetesinde tefrika edilip daha sonra kitap olarak basılır. Mor Salkımlı Ev’de de Halide Edib önceki özçevirilerinde olduğu gibi kaynak metnin bazı yerlerini çevirmez ya da çevirirken değiştirir. Daha önce belirtildiği üzere Halide Edib İngilizce yazdığı tüm eserlerinde olduğu gibi Memoirs'ı yazarken de kaynak kültürü erek okura tanıtmaya çalışan bir çevirmen kimliğiyle Türk kültürüne ait öğeleri açıklayan Halide Edip, sık sık dipnotlar verir, hatta bazı Türkçe kelimelerin okunuşunu metinde görselleştirmekten geri durmaz. Ancak, bu açıklamaların ve ek bilgilerin çoğu geç gelen Türkçe özçeviride yer almaz. Benzer şekilde, özel hayatıyla ilgili detaylar da çevrilmeyen kısımlar arasında kaybolur (Araboğlu 2015).

Halide Edib mümkün ise eserlerin yazıldığı dilden Türkçeye aktarılması gerektiğini yazar, ancak Yunan klasiklerinin çevirisi için bunun mümkün olamayacağını düşünür ve ara dilden çeviriyi uygulanabilir bir yöntem olarak sunar. Ayrıca dikkat çeken diğer nokta Halide Edib'in çevirmenlerden beklentisidir. Ona göre çevirmen, kaynak dile hakim olduğu kadar kaynak kültüre de håkim olmalıdır. Bu nedenle her ne kadar üslup ve dil birliği için eserin tek bir çevirmen elinden çıkmasının iyi olacağını belirtse de söz konusu klasiklerin bir heyet tarafından Türkçeye aktarılması gerektiğini yazar.

Eserleri

Heyulâ (1909)

Raik’in Annesi (1909)

Seviyye Talip (1910)

Harap Mabetler (1911)

Handan (1912)

Son Eseri (1913)

Yeni Turan (1913)

Kenan Çobanları (1916)

Mev'ud Hüküm (1918)

Dağa Çıkan Kurt (1922)

Ateşten Gömlek (1923)

Vurun Kahpeye (1923)

Kalp Ağrısı (1924)

Zeyno'nun Oğlu (1928)

Yolpalas Cinayeti (1937)

Tatarcık (1939)

Sonsuz Panayır (1946)

Döner Ayna (1954)

Akile Hanım Sokağı (1958)

Kerim Usta'nın Oğlu (1958)

Sevda Sokağı Komedyası (1959)

Çaresaz (1961)

Hayat Parçaları (1963)          

İzmir'den Bursa'ya (1963)

Kubbede Kalan Hoş Seda (1974)

Çevirileri

Abbot, John: Mader (1897)

Shakespeare, William: Jül Sezar (1908)

Steel, Flore Annie: Babür Han (1914)

Shakespeare, William: Venedik Taciri (1917) (kısmi çeviri)

Edib, Halide: The Shirt of Flame (1923) (Ateşten Gömlek>İNG)

Walpole, Sir Hugh Seymour: Gizli Belde (1924)

Adıvar, Halide Edib: Sinekli Bakkal (1935) (The Clown and His Daughter>TR)

Hikmet, Nazım: Benerci Kendini Neden Öldürdü? (1936) (>İNG)

Masse, Henri: Islam (1938)

Adıvar, Halide Edib: Hindistan’a Dair (1940) (Inside India>TR)

Shakespeare, William: Hamlet Danimarka Prensi (1941) (Vahit Turhan ile birlikte)

Shakespeare, William: Nasıl Hoşunuza Giderse (1943) (Vahit Turhan ile birlikte)

Shakespeare, William: Coriolanus (1945) (Vahit Turhan ile birlikte)

Shakespeare, William: Antonious ve Kleopatra (1949) (Mina Urgan ile birlikte)

Orwell, George: Hayvan Çiftliği (1952)

Adıvar, Halide Edib: Maskeler ve Ruhlar (1954)

Adıvar, Halide Edib: Türkiye’de Şark-Garp ve Amerikan Tesirler (1954)

Tarkington, Booth: Plutocrat (1956)

Coward, N.: Yıldız Karakteri (1957)

Adıvar, Halide Edib: Mor Salkımlı Ev (1961) (Memoirs>TR)

Adıvar, Halide Edib: Türk’ün Ateşle İmtihanı (1962) (The Turkish Ordeal>TR)

Kaynakça

Kürük, N. Z. (2019). Bir Başka Halide: Halide Edib Adıvar’ın Gölgede Kalan (Öz)Çevirmen Kimliği. Ş. Tahir Gürçağlar (Der.), Kelimelerin Kıyısında: Türkiye’de Kadın Çevirmenler içinde (ss. 26-43). İthaki Yayınları

Yazan

Hanımnur MERCAN