Nâzım Hikmet Ran

Hakkında

d: 15 Ocak 1902 Selanik – 3 Haziran 1963 Moskova; Hikmet Bey ve Celile Hanım’ın oğludur. Babası Osmanlı Hariciyesi’nde çeşitli memurluklarda ve Matbuat Umum Müdürlüğü görevinde bulunmuştur. Annesi Celile Hanım ise, ilk kadın ressamlarımız arasında anılır. Nâzım Hikmet Ran, ilk eğitimini annesi ve sıkça şiirli toplantılar düzenleyen, kendisi de bir mevlevi şairi olan büyükbabası Nâzım Paşa’dan alır. Orta öğrenimini Galatasaray ve Nişantaşı Sultanilerinde gören Nâzım, 1915 yılında Bahriye Mektebi’ne girer. 1918 yılında ilk kez bir dergide şiiri yayınlanır. Bu bir aşk şiiridir. Ancak, İstanbul’un işgaliyle birlikte yerini yurtsever nitelikte şiirlere bırakır. Rusya’da gerçekleştirilen ihtilale tanık olur. Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi KTUV’da ekonomi-politik öğrenimi görür. Bir süre Türkiye’de kaldıktan sonra tekrar Rusya’ya gelir. Bu kez daha önce öğrenci olduğu Üniversite’de çevirmenlik ve asistanlık yapar. Ceza Yasası’ndaki değişiklik nedeniyle 1928 yılında ülkeye döner. Kısa bir süre cezaevinde kaldıktan sonra serbest bırakılır.

Çeviri etkinliği esas olarak 1931 yılında başlar. “Ben” imzasıyla okurlara sunduğu çeviri öyküleri 1931’de periyodik olarak Yeni Gün Gazetesinde yayımlanır. Bu dönemde çeşitli gazete ve dergilerde yazıları, şiirleri yayınlanır ve kitapları da basılır. 1934’ten sonra yazılarında kullandığı Orhan Selim takma adıyla imzaladığı çeviri öyküleri 1935’te Tan Gazetesinde çıkar. Bilimsel makaleleri çevirmeye uğraşır, ayrıca İpek film Stüdyosunda film dublajları yapar. Geçinmek için çeviri yapar. İlk hapis yıllarında Toska operasının librettosunu Türkçeye çevirir. 1942 yılının sonunda Maarif Vekaleti Harp ve Sulh çevirisini kendine ve Zeki Baştımar’a verir. 240 sayfalık birinci cildi tek başına çevirmeye koyulur. İkinci cildin kendine düşen payını bitirip yolladığında çeviri bir ara durdurulur sonra tekrar başlatılır. Bu sırada öğleye kadar kendi eseri Memleketimden İnsan Manzaralarına çalışır, öğleden sonra Manon Lescaut’un çevirisini yapar. Ancak bu çeviri basılmaz. Harp ve Sulh’un üçüncü ve dördüncü cildinin çevirisine 1946’ya kadar katkı sağlar. Kendi gözüyle bu çeviriyi değerlendirirken “ne zemin ne zaman müsait” olmadığı için istediği gibi olmadığını belirtmiştir. Bir eserin biçim ve içerik birliğini korumak gerektiğini belirten Nâzım Hikmet, içeriğe çevirmenin Türkçesinden bir biçim giydirmenin bu birliği bozacağını söyler.

Kemal Tahir’e yazdığı mektuplardan birinde çeviri anlayışını şöyle açıklar;

            “Ben tercümeden şunu anlıyorum: Tercüme edilen eserin yüzde yüz Türkçeleştirilmesi değil. Yani tercüme romanı okuduğun zaman, sanki onu bir Türk muharririnin yazdığını sanmayacaksın.”

            “Mesela Ruslar, sevgi sözcüğü olarak güvercinim tabirini kullanırlar, biz gözümün nuru gözbebeğim filan deriz. Bence biz bizim dile güvercinim tabirini, onlar kendi dillerine gözümün nuru tabirini sokmalı.”

1950 yılında Genel Af Yasası’yla serbest kalır. Yaşamına yönelik komplolar nedeniyle yeniden yurtdışına çıkar. Bu dönemde Uluslararası Barış Ödülü sahibi bir sanatçı olarak barış hareketi içinde aktif olarak yer alır. Dünya Barış Konseyi Başkanlık Divanı’na seçilir. Ünlü Şostokoviç’e, Şarlo’nun yaratıcısı Charlie Chaplin’e ve Fransız Parlamentosu Başkanı Eduard Heriot’a Uluslararası Barış Ödülü’nü veren jürinin başkanlığını yapar. Cezaevi yıllarından kalan hastalıklar onu rahat bırakmaz ve 3 Haziran sabahı hayatını kaybeder.

Eserleri

Şiirleri

Dağların Havası (Osmanlıca baskı, 1925)

835 Satır (1929)

Jokond ile Sİ-YA-U (1929)

Varan 3 (1930)

1 + 1 = 1 (1930)

Sesini Kaybeden Şehir (1931)

Benerci Kendini Niçin Öldürdü? (1932)

Gece Gelen Telgraf (1932)

Portreler (1935)

Taranta Babu'ya Mektuplar (1935)

Simavne Kadısı Oğlu Şeyh Bedreddin Destanı (1936)

Şeyh Bedreddin Destanına Zeyl (1936)

Kuvayi Milliye (1968)

Saat 21-22 Şiirleri (1965)

Dört Hapishaneden (1966)

Rubailer (1966)

Yatar Bursa Kalesinde (1929-1951)

Memleketimden İnsan Manzaraları (1966-1967)

Yeni Şiirler (1951-1959)

Son Şiirleri (1959-1963)

Oyunları

Kafatası (1932)

Bir Ölü Evi (1932)

Unutulan Adam (1935)

Fatma, Ali ve Diğerleri (1952)

İvan İvanoviç Var mıydı, Yok muydu? (1954)

Ferhad ile Şirin (1965)

Sabahat (1965)

İnek (1965)

Yolcu (1965)

Enayi (1965)

İstasyon (1965)

Ocak Başında (1966)

Bu Bir Rüyadır (1966)

İnsanlık Ölmedi Ya (1967)

Allah Rahatlık Versin (1967)

Evler Yıkılınca (1967)

Yusuf ile Menofis (1967)

Demokles'in Kılıcı (1974)

Tartüf-59 (1990)

Kadınların İsyanı (1990)

Yalancı Tanık (1990)

Kör Padişah (1990)

Her Şeye Rağmen (1990)

Romanları

Kan Konuşmaz (1965)

Yeşil Elmalar (yedi yazardan derleme) (1965)

Yaşamak Hakkı (1966)

Yaşamak Güzel Şey Be Kardeşim (1967)

Öteki Defterler (2008)

Öyküleri

Orman Cücelerinin Sergüzeşti (1932)

Sevdalı Bulut (1968)

Yönetmenliğini Yaptığı Filmler

Cici Berber (1933)

Düğün Gecesi (1933)

Bursa Senfonisi (1934)

Güneşe Doğru (1937)

Senaryoları

Karım Beni Aldatırsa (1933)

Naşit Dolandırıcı (1933)

Cici Berber (1933)

Söz Bir, Allah Bir (1933)

Düğün Gecesi (1933)

Milyon Avcıları (1934)

Leblebici Horhor Ağa (1934)

Aysel: Bataklı Damın Kızı (1934)

Güneşe Doğru (1937)

Tosun Paşa (1939)

Şehvet Kurbanı (1940)

Kahveci Güzel (1941)

Kıskanç (1942)

Kızılırmak Karakoyun (1946)

Üçüncü Selim'in Gözdesi (1950)

Balıkçı Güzeli (1953)

Podivín (1956)

Dvoe iz odnogo kvartala (1957)

Legenda o lásce (1957)

Von allen vergessen (1959)

Vlyublyonnoe oblako (1959)

Yashamaq gözäldir, qardashim! (1966)

Lyubov moya, pechal moya (1978)

Qariba adam (1979)

Goluboy myach (1984)

Yolcu (1993)

Fıkraları

İt Ürür Kervan Yürür (Orhan Selim adıyla gazetelerde yazdığı yazılar) (1965)

Temel ile Fadime Fıkraları (1967)

İnceleme Yazıları

Alman Faşizmi ve Irkçılığı (1936)

Sovyet Demokrasisi (1936)

Milli Gurur (1936)

Faşizm Sınıflar ve Emperyalizm (1975)

Sanat, Edebiyat, Kültür, Dil (1991)

Sanat ve Edebiyat Üstüne (1998)

Mektupları

Cezaevinden Memet Fuat'a Mektuplar (1967)

Kemal Tahir'e Mapushaneden Mektuplar (1968)

Bursa Cezaevinden Vâ'Nû'lara Mektuplar (1970)

Piraye'ye Mektuplar 1 (1998)

Piraye'ye Mektuplar 2 (1998)

Çankırı'dan Piraye'ye Mektuplar (2010)

Seçkiler ve Derlemeler

Şu 1941 Yılında (1965)

Nâzım ile Piraye (1975)

Aydınlıkçı Yazar Aydınlıkçı Şair (1976)

Masallar (1991)

Hikâyeler (1991)

Konuşmalar (1991)

Nâzım Hikmet Şarkıları (2001)

Bizim Radyoda Nâzım Hikmet (2002)

Henüz Vakit Varken Gülüm (seçme şiirler, 2008)

Çevirileri

La Fontaine'den Masallar (1949)

Jean de La Fontaine: Çiftçi ile Çocukları (1980)

Çeviri Hikâyeler (1995)

Lev Nikolayeviç Tolstoy: Savaş ve Barış (Zeki Baştımar ile birlikte) (2012)

Kaynakça

Köksal, S. (2006). BİR ÇEVİRMEN: NAZIM HİKMET . Dilbilim , (16) , 63-72 (15 Ekim 2023)

https://dergipark.org.tr/tr/pub/iudilbilim/issue/1085/12277 (14 Ekim 2023) https://www.nazimhikmet.org.tr/nazim-hikmet/yasam-oykusu/ (14 Ekim 2023)

https://mubi.com/tr/cast/nazim-hikmet  (14 Ekim 2023)

Yazar

Doğa Taşlı