Cemal Süreya

Hakkında

Şair, yazar ve çevirmen. Asıl adı Cemalettin Seber olan Cemal Süreya, sanat hayatı boyunca çeşitli mahlaslar kullanmış, çocukken kendisine verdiği "Cemal Süreyya" adını kullanırken girdiği bir iddia sonucu adındaki "y" harflerinden birini atar.1931’de Erzincan’da doğan Cemal Süreya. Dersim İsyanı sebebiyle ailesiyle birlikte 1938’de Erzincan’dan sürgün edilir. Erzincan’dan Bilecik’e göç etmek zorunda kalan bir ailede dünyaya gelen Süreya söyleşilerinde, Erzincan’da doğmasına karşın çocukluğunun esasen Bilecik’te geçtiğini söyler. Göç ettikten 6 ay sonra annesi Güllü Hanım’ı 1937 yılında, Süreya henüz 6 yaşındayken kaybeder. Annesinin vefatı Süreya tarafından, sanat hayatı boyunca etkisini sürdürecek ve varlığını hissettirecek bir kayıp olarak tanımlanır.

1947 senesinde Bilecik Ortaokulu’ndan, 1950’de Haydarpaşa Lisesi’nden mezun olur. Haydarpaşa Lisesi’nde yatılı öğrenci olarak öğrenim hayatına devam ederken aynı dönemde şiirle tanışır. 1950’de Ankara Siyasal Bilgiler Fakültesi’nin Maliye ve İktisat bölümünde okumaya ve şiirlerini yayımlamaya başlar. 1954’te Seniha Nemli ile evlenir. 1954’te mezuniyetinden sonra teğmen olarak askerliğini yapar, fark dersleriyle birlikte hukuk diplomasını da alır.

1957 yılında trafik kazası sonucunda babası Hüseyin Bey’i de kaybeder. Askerliğinden hemen sonra Maliye Bakanlığı’nda müfettişlik yapmaya başlayan Süreya Ağustos 1960’ta Papirüs dergisini kurar fakat devlet memurluğu yaptığı için dergiye gerekli vakti ayıramaz. Memuriyeti esnasında görev sebebiyle Paris’e gönderilir ve oradayken Fransızcasını çeviri yapabilecek kadar geliştirir. Evliliğinden 7 yıl sonra Seniha Nemli ile boşanırlar. 1965’te görevinden ayrılarak kurucusu olduğu Papirüs dergisini yeniden çıkarmaya karar verir. 1967 yılında Zuhal Tekkanat ile evlenir ve bu evlilikten Memo Emrah adında bir oğlu olur, yine de bu evliliği de uzun sürmez. Bu dönemde hayatını idame ettirmek için Fransızcadan siyaset ve felsefe ağırlıklı çeviriler yapar ve kırka yakın kitabı Türkçeye kazandırır. 1960-1988 yılları arasında varlığını sürdüren Papirüs, tüm uğraşlara rağmen mali sorunlar nedeniyle yalnızca dört sayı olarak yayımlanabilir.

1971 yılında tekrar Maliye Bakanlığı’ndaki işine dönen Süreya 1978 yılında Kültür Bakanlığı’nda Kültür Yayın Kurulu Danışma Üyesi olur. Süreya, üçüncü evliliğini bir arkadaş toplantısında tanıştığı Güngör Demiray’la 1975’te yapar, diğer evlilikleri gibi bu evliliği kısa bir süre içinde sonlanır. Darphane Genel Müdürlüğü’nde görev alırken 1980'de tanışıp evlendiği, kitabevi sahibi ve Süreya'nın "Bayan Nihayet" olarak tanımladığı Birsen Sağnak, şairin son eşi olur. Süreya, aynı yıl başmüfettişliğe terfi eder ve 1982’de Maliye’deki görevinden emekliliğe ayrılır.

1983’te Orta Doğu İktisat Bankası yönetim kurulu üyeliği görevini üstlenen Süreya, emekliliğinden sonra yayınevlerinde danışmanlık, ansiklopedilerde redaktörlük ve çevirmenlik de yapar. Ağırlıklı olarak siyasi içerikli Fransızcadan yaptığı başarılı çevirilerle ilgi çeken Süreya, 1975 yılında Çeviri ve Çevirmenler başlığıyla bir yazı yayınlar ve yazısında çevirmeni “Çevirmen, bir kitabı kendisi için olduğundan çok, başkaları için okuyan kimsedir.” olarak tanımlar. Süreya, yazısının devamında çeviri kavramı ile ilgili şunları söyler:

Çevirinin ikinci bir işlevi de bir ülkede, bir ortamda, türlü nedenlerle yasaklanmış düşüncelerin, başka bir ülkeye, başka bir ortama akarak, yaşama olanağı bulmasını sağlamasıdır. Yani çevrilmekle yapıt korunmuş oluyor. “Çevrilen bir yapıt, yakılmaktan yakayı sıyırmıştır.” diyordu Voltaire. Gerçi günümüzde kitapların yakılması olayına daha az rastlanmaktadır, ama toplanan kitaplara, yayımı yasaklanan kitaplara çok yerde rastlanıyor. Bu bakımdan Voltaire’in bu sözü günümüz dünyasında anlamını bütün bütüne yitirmiş değil. Lily Denis, incelemesini şu sözlerle bağlıyor: “Çevirmenler uluslararası zenginliklerin taşıyıcıları, ileticileridir.

Bu yazısında Süreya, çevirmenin emeklilik hakkı, haklarının korunması ve aldığı ücretlerle ilgili detaylı bir çalışma ortaya koyar ve yazısında Türkiye’deki çevirmen kavramının tanımıyla bitirir; Türkiye coğrafyasındaki çevirmen Süreya’ya göre, “gözden çıkarılmış üçüncü kişi”dir.

1986 yılında TRT’de katıldığı Bir Sohbet adlı söyleşi programında, bir şairin şiir çevirisi yaparken kendi olanaklarını, adeta kendi şiiriymişçesine harcadığını yine de şiir çevirisi yaparken birçok edinim kazandığını, şiirin imgesel çağrışımının da bu yolla onu beslediğini dile getirir.

Türk şiirinde modernist bir hareket olan İkinci Yeni şiirinin öncü şairlerinden biri olan Süreya, ilk şiir denemelerini ortaokulda eskizlerle, lisede aruzla yapsa da asıl şiir çalışmaları üniversite yıllarında başlar. Üvercinka (1958), Göçebe (1965), Beni Öp Sonra Doğur Beni (1973), Uçurumda Açan (1984), Sıcak Nal (1988), Güz Bitiği (1988) ve Sevda Sözleri (1990) adlarındaki şiir kitaplarının yanı sıra deneme, eleştiri, günlük ve antoloji türlerinde de yazmıştır. Eserlerinde en sık işlediği temalar aşk, kadın, yalnızlık, sosyal ve siyasal eleştiriler, ölüm, tanrı düşüncesi, portreler ve manzum poetikadır.

Yazdığı kitaplarla 1959'da Yeditepe Şiir Armağanı (Üvercinka), 1966'da Türk Dil Kurumu Şiir Ödülü (Göçebe) ve 1988'de Necatigil Şiir Ödülü (Sıcak Nal ile Güz Bitigi) kazanır.1991'den itibaren Cemal Süreya Kültür ve Sanat Derneği tarafından Cemal Süreya Şiir Ödülü verilmektedir.

Cemal Süreya, 9 Ocak 1990'da girdiği şeker koması sonucu vefat eder.

Eserleri

Üvercinka (1958)

Göçebe (1965)

Mülkiyeli Şairler (1966)

Yüz Aşk Şiiri (1967)

Beni Öp Sonra Doğur Beni (1973)

Şapkam Dolu Çiçekle (1976)

Günübirlik (1982)

Uçurumda Açan (1984)

Sıcak Nal (1988)

Güz Bitigi (1988)

Oluşum’da Cemal Süreya (1992)

Sevda Sözleri (1990)

Onüç Günün Mektupları (1990)

99 Yüz (1991)

999. Gün / Üstü Kalsın (1991)

Uzat Saçlarını Frigya (1992)

Papirüs’ten Başyazılar (1992)

Folklor Şiire Düşman (1992)

Aydınlık Yazıları / Paçal (1992)

Günler (1996)

Güvercin Curnatası (2002)

Çevirileri

Ionescu, Eugene: Gelinlik Kız (1964)

Saint-Exupéry, Antoine: Küçük Prens (1965) [Tomris Uyar ile birlikte]

Apollinaire, Guillaume: Bir Aşk Kırgınının Şarkısı (1965)

Beauvoir, Simone de: Günümüz Sağcı Fikirleri (1966)

Zedung, Mao: İhtilalin Özü (1967)

Pozner, Vladimir: Amerika Birleşmiş Devletleri (1967)

Marquis, de Sade: Aşkın Suçları (1967)

Beauvoir, Simone de: Sade’ı Yakmalı Mı? (1967)

Asturias, Miguel Angel: Yeşil Papa (1968)

Nguyen Dinh Thi: Gök Cephesi (1969)

Bravo, Douglas: Milli Kurtuluş Cephesi (1969)

Hernadi, Gyula: 32 Saat Özgürlük (1969)

Zola, Emile: Meyhane (1971)

Marceau, Felicien: Bir Tanem (1971)

Bouthoul, Gaston: Toplumbilim Tarihi (1971)

Bayet, Albert: Dine Karşı Düşüncenin Tarihi (1971)

Gregoiré, François: Büyük Ahlak Doktrinleri (1971)

Sartre, Jean Paul: Nekrassov (1971)

Flaubert, Gustave: Bir Delikanlının Romanı (1972)

Peyferitte, Alain: Çin Uyanınca… Yer Yerinden Oynar (1975)

Brizon, Pierre: Emeğin ve Emekçilerin Tarihi (1977)

Macciocchi, Maria: Faşizmin Analizi (1978)

Lenin, Vladimir İlyiç: Emperyalizm: Kapitalizmin En Yüksek Aşaması (1979)

Lamorisse, Albert: Kırmızı Balon (1980)

Said, Duhani: Eski İnsanlar Eski Evler (1982)

Flaubert, Gustave: Gönül Ki Yetişmekte (1983)

Balzac, Honoré de: Goriot Baba (1984)

Gogol, Nikolay Vasilyeviç: Palto (1984)

Balzac, Honoré de: Vadideki Zambak (1990)

Bouthoul, Gaston: Sosyoloji Tarihi (1992)

Kaynakça

https://www.youtube.com/watch?v=iRcwVRG-Tqo [Erişim: 04.04.2021]

https://www.trtarsiv.com/ozel-video/edebiyatimizin-unutulmaz-isimleri/bir-sohbet-cemal-sureya-4086219 [Erişim: 04.04.2021]

https://www.biyografi.info/kisi/cemal-sureya [Erişim: 04.04.2021]

https://tr.wikipedia.org/wiki/Cemal_Süreya [Erişim: 04.04.2021]

https://www.edebiyathaber.net/cemal-sureyanin-calkantili-yasami/ [Erişim: 04.04.2021]

https://ceviribilim.com/2006/11/28/ceviri-ve-cevirmenler-cemal-sureya/ [Erişim: 04.04.2021]

http://www.toplukatalog.gov.tr [Erişim: 04.04.2021]

http://www.millikutuphane.gov.tr [Erişim: 04.04.2021]

Yazan

Perçem Yünten